Nacht

De wrâld haw ik sjoen, mar altyd by nacht, lykas no. De haadstêden fan dizze wrâld kenne foar my amper geheimen, want oeren, dagen, wiken, moannen haw ik trochbrocht yn harren stegen en strjitten, lijtes en leanen, op harren pleinen en yn harren parken. Mar it grutste geheim droech ik by my: it geheim fan it fjoer, fan it ljocht en it fjoer.

Ik hâld fan de nacht. Wat soe it ljocht wêze as der gjin tsjuster wie? Sint Petersburg yn de simmer, om noch mar te swijen fan Yslân, Grienlân, de Skandinavyske lannen: ik hie der neat te sykjen yn de simmer, en dat is mar goed ek, want ik soe der foartiids gek wurden wêze. Wite nachten binne oan my net besteed, al hoech ik my stadichoan nergens mear drok om te meitsjen: it sil net lang mear duorje, of it ljocht yn myn eagen sil hielendal ferdwûn wêze, it wurdt rap minder.

It makket my net mear út. Sûnt ik myn wurk net mear dwaan kin, is der net sa’n soad mear dat my noch útmakket. It missen fan it sicht is heechút de definitive punt efter it ferhaal, mar it wie al ôfrûn mei it missen fan de fingers, de hannen, de skea fan dy iene nacht. It soe it feest fan de ieu wurde, de âlde of de nije, dat makke my doe al net út, it feest fan de ieuwiksel, lit ik it sa mar neame. Tonight we gonna party like it’s 1999. In nacht om nea te ferjitten, dat yn alle gefallen.

Tink mar net dat ik it net wit, dat se my efter myn rêch om Pyro-Pytrik neame. Ik bin it wol wend, dat ik by fan alles neamd wurd behalve by myn namme. Yn it ynternasjonale fermidden dêr’t ik yn omsloech hie eltsenien in oare namme, in bynamme dy’t troch alle nasjonaliteiten út te sprekken wie, hoe koarter hoe better. Op it hichtepunt fan myn karrière hienen se oan ien letter genôch: P. Dat koe der mar ien wêze, dat wie ik.

In pyrotechnikus hat meastentiids oerûntwikkele sintugen. Moatst altyd op dyn iepenst wêze, eagen yn de efterholle hawwe, earen as fan in hazzewynhûn, fingers dy’t yn it tsjuster sjen kinne. It wurk is 33 persint technyk, 33 persint ynternalisearde feilichheidsregels en 33 persint yntuysje. By my wie it op ’t lêst 100 persint yntuysje, en dat gie hiel lang goed, poerbêst mei ik wol sizze. Oant dy iene nacht. Op ’t heden brûk ik al myn sintugen, of leaver sein: de oantinkens dy’t dy sintugen my besoarge hawwe, foar wat oars.

Slachtofferhelp haw ik ôfslein. Ik hoech net te ferwurkjen wat der bard is. Ik haw it fjoermeunster rjocht yn de bek sjoen, en de oare deis bin ik fuortendaliks foar de spegel sitten gien en haw dach sein tsjin dat oare meunster, in wyfke dit kear, dat my mei doffe eagen oanseach. Posttraumatyske stress dêr doch ik net oan, ik haw der wat betters op fûn: ik wenje no yn de âlde fjoertoer. It ljocht docht it noch.

Alle dagen komt it wetter heger. De minsken sjogge it net, mar ik sjoch it wol. It giet stadich, o sa stadich, mar sûnder mis. Dochs komt it net fan it wetter, yn wêzen komt it fan ’e grûn: dy sakket. Stadich, o sa stadich, mar sûnder mis. Dat kin ik sjen om’t ik yn in hiel âld hûske wenje, in fiskershûske oan ’e Utbuorren. Jierren ferlyn hat de boel hjir ek alris ûnder stien en der sit noch in gielige streek op ’e muorren dêr’t ik oan sjen kin hoefier it wetter doe kommen is. No sil ik it krekt sizze sa as it is: it stik muorre tusken de gielige streek en de grûn wurdt hieltyd lytser. Myn hûske sakket yn de grûn, en mines net allinnich, it godgânske lân sakket mei, ek de wegen, ek de tsjerken, ek de terpen, ek de diken. Dat, sa’t ik al sei, it wetter komt hieltyd heger, ik sjoch it by de dyk opkrûpen, alle kearen komt it wer wat heger, mar de oarsaak leit yn de grûn.

Dit is myn oertsjûging: úteinlik is de natuer sterker as de mins. Se kin wolris wat letter reagearje, mar altyd komt der in reaksje op de aksjes fan de mins, en dy reaksje komt de minsken oer it algemien net sa goed út. De measte minsken kinne der net sa goed oer as dingen oars rinne as se yn de holle hienen. Ik wol, oer it algemien, lit Pier mar skowe. Sûnt ik dien krigen haw by de gemeente, haw ik sels noch in bettere oplossing fûn: ik helje my hielendal neat mear yn de holle. Ik observearje allinnich noch mar, dat is my genôch, en sa’t it libben der no hinne leit, kin ik my dêr dei en nacht mei dwaande hâlde.

Sa as hast elke nacht sit ik yn wat ik mar myn observatoarium neam, ha! Troch it foarrút fan de souderkeamer kin ik krekt oer de dyk hinne sjen, nei it wetter efter de dyk en de himel dêrboppe. Ik haw der sels in teleskoop foar oanskaft. Wa’t mei it wetter libbet, moat de loft goed yn de gaten hâlde. Oerdeis sjoch ik nei de fûgels en de fleanmasines, nachts sjoch ik nei de moanne, de stjerren en planeten.

Net dat ik dêr no fuortendaliks safolle wizer fan wurd, ik haw der it measte ferstân net fan. Mar wylst ik hjir alle dagen sit en mei oandacht nei de wrâld sjoch, is ien ding my hiel dúdlik wurden. Wy sjogge nei de stjerren en tinke dat de wrâld sa is as wy him sjogge. Mar de stjerren soene om ús laitsje, as se laitsje koene. Sels de meast felle fonk fan in minsklike geast oerbrêget miskien de fiiftûzen jier, wêr hawwe we it oer? Lit my net laitsje.

In soad minsken tinke dat in fjoertoer net sa’n geskikt wenplak is foar in hast-bline, mar it tsjindiel is wier. Yn de helte fan de toer is de romte sa lyts dat, as ik mei beide earms útspraad stean, ik hast beide muorren reitsje kin: myn eigen Da Vinci Code. En ja, de treppen binne steil, mar myn fuotten binne wend oan de ôfstannen tusken de treden. Ek hjir jildt: der is net sa’n soad romte om te fallen. Ideaal foar in minske sûnder sicht.

Net dat ik my in soad oanlûk fan wat ‘in soad minsken’ tinke, hoe langer hoe minder eins. Ik haw it wier besocht, wat ús mem eartiids ‘dy derby jaan’ neamde. Noch gjin twa wike wenne ik hjir, of ik haw my opjûn foar de pleatslike toanielferiening. Yn ’t earstoan wienen se wol bliid mei my: it falt tsjintwurdich net ta minsken langer as ien of twa jier foar wat dan ek te ynteressearjen, dat elk nij lid is fan herte wolkom. Mar nei de earste útfiering krige ik dochs it idee dat se yn alle gefallen óp it toaniel wat mei my oan wienen: sa’n mins mei mismakke hannen en in mismakke antlit. It kin net elts jier De klokkelieder fan de Notre Dame wêze fansels. Ik haw it der net op oankomme litten, nei in jier haw ik sels foarsteld om ris te besykjen in stik te skriuwen ynstee fan mei te spyljen. Dat fûnen se wol in goed idee. Dat dêr bin ik no mei dwaande, al in moai skoft.

Nacht. Sa sil it stik hjitte. It leafst skriuw ik ek nachts, dan is it stil, stileftich. Net in al te grut drama moat it wurde, ik hâld wol rekken mei wat in soad minsken it leafst sjogge. Lokkich hat men wol humor hjirre. Allinnich de namme fan it selskip al: De Wrakkenbrigade. Lofts en rjochts yn it dekor komme doaren dêr’t de spilers allegeduerigen troch opkomme en ôfgean kinne. In soad aksje komt deryn, aksje en misferstân, en in bytsje leafde ek noch. En op it hichtepunt falt it ljocht út. Sa sjoch ik it foar my, min ofte mear. Hyltyd mear ‘min’ ynstee fan ‘mear’, om earlik te wêzen.

Ta ynspiraasje haw ik de binnenmuorren fan de fjoertoer folplakt mei wurden en sinsdielen, as ien grutte kollaazje. Ik haw se út karton knipt, sadat ik se ek noch fiele kin as ik strak hielendal blyn bin. As ik by de trep del kom, fiel ik se mei de fingers fan myn linkerhân; dy sitte der foar it grutste part noch oan. Fan boppe nei ûnderen fiel ik dan bygelyks Nachtrave – Ravensulver – Sulverblêd – Blêdstil – Stiloan – Oanflecht – Flechtling. Dat is fansels mar ien fan de tsientallen wizen wêrop ast nei ûnderen fiele kinst.

Wat sjit ik hjirmei op foar myn stik? Neat.

Ik wurd faak wol wat roppich, sa healerwege de nacht. Lokkich haw ik dan meastentiids noch wol wat kâld fleis of sa yn de kuolkast te stean. Ik yt tsjintwurdich allinnich noch mar hin. Plofpyk, dat is teminsten lekker goedkeap. Ik tink mar sa: it hat wjukken hân, dat je kinne der noait minder fan wurde. Miskien dat ik sa sels ûngemurken ek noch wjukken kweekje, stikem ûnder de skouderblêden, sadat ik, as de hiele brut hjir weisakket yn de blubs, fuortfleane kin. Je binne úteinlik wat je ite, sizze se.

It is wol in bytsje grutspraak fansels: dat ik allinnich noch mar observearje. Ik doch ek noch wol wat oars. Ik spylje yn de pleatslike toanielferiening. Dat sei dat frommiske fan it buro dat ús fan wurk-nei-wurk begeliede soe, ha! Dat ik wat fine moast dat ik mei hert en siel dwaan koe. Earst koe ik neat betinke, hert en siel dêr hie ik net sa’n soad ûnderfining mei by de gemeente, mar doe kaam my ynienen yn it sin dat ik as jonkje goed wie in stimkes dwaan, Woody Woodpecker en sa. Dat sadwaande. De stjer fan it selskip sil ik wol net wurde, mar we hawwe wol wille, en dêr giet it om.

Ik meitsje my ek wolris soargen fansels. Nachts mear as oerdeis, sa gean dy dingen. As ik net sliepe kin, dan gean ik efter myn kikerke sitten, dêr wurd ik rêstich fan. De wrâld is der al in ûntelber tal ieuwen, wêrom soe it no ynienen ôfrûn wêze? Mar de hiele wrâld hoecht net te fergean om ús lytse stikje hjirre derûnder strûpe te litten. Hoe’t de wrâld derby leit dat feroaret allegeduerigen, hieltyd komt der wat by en giet der wat ôf. Dat is ek al ieuwenlang sa.

Jierren ferlyn wie de Fyfde Nota Romtlike Oardering der al frij dúdlik oer: as de min ûnderhâlden diken fan Nederlân it bejouwe, dan is it ynearsten wichtiger om de Rânestêd te behâlden as de plattelânsregio’s, fanwegen de ekonomyske wearde dy’t de Rânestêd fertsjintwurdiget. No, dan witst fuortendaliks wat dyn plak is. Dat docht ek bliken út oare dingen: wylst se yn Grins einlings, in pear desennia te let, moard en brân begjinne te roppen, wurde der yn Fryslân stiltsjeswei nije plakken foar gaswinning socht: it moat dochs ergens weikomme. In aardich doarpshûs der tsjinoan, in moaie grouwe wynmûne foar de feestferljochting, en eltsenien is tefreden en hâldt him stil. En dan hawwe we it mar net oer de sâltwinning, of oer it skalygasûndersyk dat it Ryk der wol trochdrukke sil yn dit ôffierputsje fan it lân. Leechlûke en ôfsinke, dat is it boadskip.

Nee, ik bin net blyn, mar in aksjegroep is net oan my besteed. De dingen gean dochs sa at se gean, dat jildt foar de natuer en dat jildt ek foar de mins. Ik meitsje my der gjin inkele illúzje oer datst datsoarte fan dingen tsjinhâlde kinst, yn in wrâld dêr’t it jild baas is. Allinnich de natuer, dy is sterker, der komt in dei dat se weromslacht, dan is it foar alle minsken te let. Dêrom besykje ik my net te drok te meitsjen. Yn de grûn bin ik in optimistysk mins. Ik hâld fan myn stikje wrâld, ik sjoch my de eagen út, alle dagen wer.

Dat is it punt: it sammeljen fan wurden en sinsdielen bringt by my in gruttere ferslaving teweech as it skriuwen. Al in moanne of seis bin ik no dwaande mei it stik, en se binne sa goed en repetearje sa no en dan fêst in sène, om te sjen oft se it überhaupt oer de lippen krije kinne, mar as ik it sa no en dan wer ris hielendal oerlês, sjoch ik allinnich mar los sân. En wat ik ek doch: it bliuwt los sân. It binne in soad moaie wurden, mar in ferhaal wol it net wurde.

Om ûnder it skriuwen al te hearren hoe’t it klinkt, lês ik sommige stikjes lûdop foar oan myn eardere maatsjes, myn meilêzers neam ik se mar. De measten fan harren hawwe it jier 2000 net mear meimakke, of 2001, dat hjir en dêr moat ik wat ekstra kontekst jaan, útlizze wat der allegear bard is de ôfrûne jierren. Ik wol ek wat in aktueel stik skriuwe fansels, mei wat terrorisme deryn, of flechtlingen. Al moat ik dan noch wol eefkes betinke hoe’t dat mei dy doarren te kombinearjen falt: komme der mear op as dat der ôfgeane of net?

It is foar my hiel wichtich dat myn maatsjes my selskip hâlde; se steane net yn fotolistkes op it dressoir, dêr wurde se fierstente dea fan. Mar ik kin it net ûntkenne: se laitsje har bytiden stikken, soest hast sizze dat it in gesellige bende is hjirre. Se hawwe gjin idee hoe’t de wrâld feroare is sûnt 1999, dat is harren soarch net. Mar ek al hawwe se foar gjin meter ferstoarn fan de ienentweintichste ieu, se nimme gjin blêd foar de mûle: as it bagger is wat ik skriuw, dan sizze se dat gewoan. Om earlik te wêzen: it falt net ta, de lêste wiken.

Dêrom haw ik in beslút naam: ik begjin hielendal opnij. Of ik lit it sitte, dêr bin ik noch net hielendal oer út. Hoe dan ek: in skjin laai moat der komme. Wat ferneatige wurde moat, moat ferneatige wurde. It wurdt al hast ljocht. Aanst lûk ik myn skieppewollen trui oan, ik fiel by de wurden by de trep del, ik rin de dyk op en rin krekt sa lang oant de wyn út ’e goeie hoeke waait. Dan skuor ik it oan snipers, alles, snipers mei in FSC-keurmerk. Lit mar waaie.

en dei

It begjint al aardich te moarnsskimerjen. Dat fyn ik de moaiste mominten fan de dei: de skimer. De oergong tusken tsjuster en ljocht, ljocht en tsjuster, de magyske kwaliteit fan it ljocht op dat stuit, it fjoer oan de himel en dan it ljocht, of it tsjuster. Ik kin der gjin genôch fan krije. Elke dei wer bin ik bliid dat ik dat meimeitsje mei.

Om it ritme der in bytsje yn te hâlden  – dat sei myn kontaktpersoan by it UWV: moatst wat betinke om it wurkritme deryn te hâlden, ha! – sit ik alle moarnen op ’e dyk om de sinne te begroetsjen; ek as se it ôfwitte lit: ik sit der. Dat heart ek by it observearjen: as de dei begjint is de wichtichste stap earst mar wer set, in hiele gerêststelling. Fan de dyk ôf besjoen leit de wrâld altyd iepen.

Yn ien muoite troch kin ik eefkes tsjekke hoe’t de dyk derby leit, en hoe heech it wetter komt. Ik lis myn ear tsjin de grûn, oft ik it ek kreakjen hear dêrbinnen. It jout neat, it makket net út, mar ik soe it graach op tiid witte. Witte oft it al tiid is om myn wjukken te testen.

op ’e dyk

: Hoi Pytrik.

⇑: Hoi Pier.

: Do ek hjir?

⇑: Ja, koe net sliepe.

: Kom derby sitten.

⇑: Wat rûkt it hjir lekker.

: Ja, it gers is krekt meand.

Krekt of kin ik dat net sjen. De rook fan krekt meand gers wurdt feroarsake troch GLV, haw ik ergens lêzen, dat stiet foar Green Leaf Volatiles. Foar it gers sels is it eins in sinjaal fan yn need wêzen en in wize fan helptroepen oproppe, mar foar in soad minsken komt it it tichtst by de rook fan gelok. Hoe minder myn sicht wurdt, hoe better myn rook, mar de rook fan gelok? Gjin idee. Wat docht er no?

Se hat gjin idee fan de grûn dy’t sakket. Se tinkt dat eltsenien allinnich mar nei har antlit sjocht. En se tinkt dat ik it net sjoen haw, dat se al dy papieren stie te ferskuorren. Ik stel my foar dat ik it gewoan doch, krekt as op de repetysjes fan de Wrakkenbrigade, mar dan sis ik it tsjin in oar, de moaiste sin fan it hiele stik oant no ta: ‘Jou my dyn hân, dan lit ik dy de letters op it oerflak fiele: braille fan it hertsear.’

: Fielst?

⇑: Ja.

 

⇑  

 ∩